Penentangan terhadap British di Perak (1874 - 1875)

Pengenalan

Melalui peluasan kuasa British di Perak, Sultan Abdullah dilantik menjadi Sultan Perak Sultan. Abdullah bersetuju dengan penempatan seorang Residen British yang akan menasihati baginda dalam semua perkara kecuali yang berkaitan dengan agama dan adat istiadat Melayu.Di Perak, Pengusaan British yang didalangi oleh J.W.W Birch ditentang oleh orang tempatan. Penentangan ini berlaku secara bersama oleh pembesar dan sultan. Pada 4 November 1874, Residen British yang pertama bertugas di Perak ialah J.W.W. Birch. Beliau dibunuh pada 2 November 1875 dalam satu peristiwa yang dikenali sebagai Perang Perak. Pembunuhan Birch di Pasir Salak merupakan peristiwa menentang kekuasaan British di Perak.[1]

 Sebab-sebab Penentangan di Perak terhadap British

Politik

1.Campur tangan dalam adat resam tempatan (percanggahan makna adat)

Mengikut Perjanjian Pangkor, Residen British tidak boleh menyentuh satu Percanggahan makna 'adat" kepada orang Melayu dan British. Malangnya konsep 'hdat" ini tidak diteliti semasa menandatangani Perjanjian Pangkor. Bagi orang British, adat adalah kebiasaan bukan

undang-undang.

      Namun, bagi orang Melayu, adat merangkumi segala cara hidup yang meliputi aspek politik, perdagangan, ekonomi, dan kebudayaan. Ini bermakna fungsi politik seorang pembesar merangkumi fungsi kehakiman, pengutipan hasil cukai, dan keagamaan. Bagi orang Melayu, unsur keagamaan dan kenegaraan  tidak boleh diasingkan manakala bagi British, kedua-dua unsur keagamaan dan kenegaraaan adalah berbeza. Agama dan adat bagi orang British tergolong dalam hal sosial manakala unsur kenegaraan adalah hal politik. Tindakan British memisahkan adat Melayu dan hal-hal sekular merupakan sesuatu yang asing pada orang Melayu.

2.Sistem pewarisan takhta

British telah campur tangan dalam sistem pengganti Sultan. Tindakan sedemikian mencabar struktur negeri - negeri Melayu tradisional apabila Sir Andrew Clarke melantik Raja Abdullah sebagai Sultan. Tindakan ini bercanggah dengan adat tradisi sistem pewarisan kerajaan Perak.

      Menurut sistem politik Melayu, pelantikan Raja Abdullah boleh dipersoalkan. Pelantikan Raja Abdullah tidak disokong oleh alat kebesaran Perak yang ketika itu berada pada Sultan Ismail.Campur tangan British merumitkan lagi keadaan di Perak dan gagal menyelesaikan masalah tersebut. Ini kerana terdapat dua orang Sultan di Perak, iaitu Sultan Ismail yang dilantik oleh pembesar Perak dengan sokongan alat kebesaran Perak dan Sultan Abdullah yang dilantik oleh British.Dengan perkataan lain, Perjanjian Pangkor adalah peranjian antara British dengan Raja Abdullah sahaja dan bukan antara British dengan Perak.[2]

3.Pemungutan cukai

Pembesar Perak dan Sultan Abdullah menentang hebat cadangan J.W.W. Birch mewujudkan sebuah khazanah pusat yang akan dikelolakan oleh seorang Residen untuk menguruskan pembayaran gaji.Mengikut adat Melayu, pembesar dan sultan berhak ke atas pungutan

cukai di daerah mereka. Hasil cukai merupakan sumber pendapatan dan sumber untuk menanggung anak buah mereka. J.W.W. Birch telah menghapuskan peraturan masyarakat Melayu tradisional sejak turun-temurun.Birch sekali lagi telah campur tangan dalam adat istiadat Melayu dengan penghapusan hak pungutan cukai.

4.Amalan perhambaan

Birch juga secara terbuka menentang adat hamba berhutang malah sanggup memberi perlindungan kepada hamba abdi yang lari dan berlindung di kediamannya. Dalam Perjanjian Pangkor, tidak disebutkan tentang amalan perhambaan.Pada pandangan orang British, penghapusan amalan ini adalah perlu kerana dianggap bertentangan dengan kerajaan "bertamadun''.Birch telah melanggar Perjanjian Pangkor apabila cuba menghapuskan perhambaan kerana perhambaan termasuk dalam adat orang Melayu.

5.Perundangan dan kehakiman

Demi memastikan bahawa segala peraturan baharunya diikuti dan berjalan lancar, Birch telah memperkenalkan undang-undang awam dan jenayahnya sendiri.Penguatkuasaan undang-undang ini akan dilaksanakan oleh sepasukan polis kerajaan. Beberapa buah balai polis didirikan di Kuala Kurau, Bruas, Kota Setia, Durian Sebatang, Tannjung Piandang, Kuala Kangsar dan Kota Lumut.

6.Pelantikan Penghulu

Penghulu di semua kampung akan bertanggungjawab kepada Residen dan bukannya kepada pembesar daerah. Pengenalan peraturan ini telah mencabar kedaulatan sultan dan kekuasaan pembesar-pembesar Perak.Jawatan Penghulu yang dicalonkan oleh pembesar dan disahkan melalui surat tauliah Sultan tidak lagi diiktiraf, Penghulu kini bertanggungjawab kepada Residen tanpa tauliah Sultan. Segala pencalonan, penjawatan, dan penyingkiran Penghulu terletak di bawah kuasa Residen.[3]

Sosial

Pembukaan kawasan

Peraturan baharu yang diperkenalkan menyekat pembukaan kawasan perlombongan dan pertanian. Ini sesuatu yang asing bagi rakyat Perak pertanian atau kediaman.

Pengenalan cukai baharu

Pelbagai jenis cukai telah diperkenalkan seperti:

Perahu nelayan yang boleh membawa seramai tiga orang dikehendaki membayar 50 sen.Perahu dagang yang digunakan untuk menangkap ikan di sungai dikenakan bayaran 50 sen.Perahu dagang dikenakan bayaran satu dolar.Semua perahu dagang diarahkan,berlabuh di Kuala Perak, Kuala Bernam, Kuala Larut, dan Kuala Kurau.Cukai baharu dikenakan terhadap tanaman padi.Bayaran lesen dikenakan bagi mendapatkan hak membawa senjata.

Hak pajakan.

(a) J.W.W. Birch telah mengumumkan bahawa hak pajakan Kuala Perak yang telah Sultan Abdullah pajakkan kepada saudagar Tan Kim Cheng dari Singapura selama sepuluh tahun dengan bayaran $26 000 setahun sebagai tidak sah. Saudagar Tan Kim Cheng diarahkan memohon dengan Birch untuk mendapatkan pajakan itu semula. Peraturan baharu ini jelas memaparkan tindakan Birch "memerintah" dan bukannya "menasihat" seperti yang termaktub dalam Perjanjian pangkor. Ini menunjukkan bahawa Sultan Abdullah tidak bebas dalam mentadbir kerajaannya sendiri.

(b) Birch kemudian memajakkan cukai ke atas minuman keras serta candu dengan jumlah    $6 000 sebulan kepada Thn Kim Cheng dan rakan-rakannya.[4]

Keperibadian Birch

Birch suka menghina adat dan tradisi orang Melayu, mencabar kedaulatan dan kewibawaan Sultan dan pembesar, membuat keputusan tanpa berunding dengan pihak tertentu, dan tidak sensitif terhadap perasaan masyarakat Melayu perak.Birch tidak menghormati adat Melayu yang menyanjungi sultan yang berdaulat dan pembesar yang berwibawa. Sikap ini digambarkan dalam tingkah lakunya yang biadap semasa melayan Sultan Abdullah dan pembesar-pembesar Perak. Contohnya, pada bulan Mei L875, Dato Syahbandar tidak dibenarkan mengutip cukai.Pada 13 Disember L874, beliau membakar rumah Raja Ngah kerana memungut cukai di Bidor.

      Pada 24 Iulai 1875, Sultan Abdullah dengan berat hati menandatangani surat pengisytiharan yang memberi kuasa kepada Residen dan Syahbandar mengawal semua kegiatan pungutan cukai.Birch seterusnya memaksa sultan Abdullah menandatangani satu ' lagi pengisytiharan mengakui kekuasaan British di Perak.Apabila Sultan Abdullah enggan, Birch menunjukkan surat daripada Gabenor Negeri-negeri Selat, iaitu Sir William Jervois yang mengatakan jika baginda menolak, maka baginda akan diturunkan daripada takhta dan digantikan dengan Raja Yusof. Keadaan ini memaksa Sultan Abdullah menandatangani satu lagi pengisytiharan mengakui kekuasaan British di Perak.Sultan Abdullah pernah dimarahi oleh Birch apabila baginda ke rumah kediaman Birch untuk menuntut supaya hamba abdinya

yang lari dipulangkan semula. Baginda dilayan dengan biadap apabila menuntut ganti rugi. Mereka diberitahu akan dibayar jika mereka berhenti memungut cukai.[5]

Kesimpulan

Perjuangan penentangan oleh Sultan dan pembesar-pembesar Melayu Perak membawa kepada Perang Perak 1875 di mana Birch dibunuh di Pasir Salak.Orang Melayu telah membuat satu pakatan untuk menghalau British dan membunuh Birch. Pada 2l Julai 1875, satu mesyuarat diadakan di Durian Sebatang untuk membincangkan tindakan yang harus diambil.Pada 12 September L875, Dato' Maharaja Lela bersetuju memikul tanggungjawab membunuh Birch. Pandak Indut dan Seputum, pembunuh upahan Dato' Maharaja Lela telah menikam Birch menerusi dinding atap tempat mandi.

---

[1] Ong Loo Chen, “Teks Sejarah Malaysia Dan Asia Tenggara”Penggal 3,(Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd., Bandar Baru   Bangi, 2013),72.

[2] Ibid,73.

[3] Ong Loo Chen, “Teks Sejarah Malaysia Dan Asia Tenggara”Penggal 3,(Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd., Bandar Baru   Bangi, 2014),73.

[4] Ibid,74.

[5] Ibid,75

Penentangan di Naning terhadap British (1831 - 1832)

2.2 Penentangan terhadap kuasa asing

Hasil pembelajaran

Menilai sebab-sebab penentangan nasyarakat tempatan terhadap kuasa asing di Negeri-negeri Melayu, Sabah dan Sarawak.

Penentangan di Naning terhadap British (1531 - 1532)

Naning ialah sebuah kawasan penempatan Minangkabau yang terletak antara Melaka dengan Rembau.[1] Dol Said atau nama sebenarnya Abdul Said berasal daripada keturunan suku Seri Melenggang. Beliau telah dilantik menjadi penghulu yang baru selepas Dato Anjak, Penghulu Naning meninggal dunia. Pada tahun 1831, penduduk Naning di bawah pimpinan Dol Said telah bangun menentang British.

      Penentangan mereka ini adalah untuk mengekalkan adat dan cara hidup tempatan. Mereka juga menentang peraturan dan undang-undang British yang cuba dipaksa ke atas mereka. Perjuangan Dol Said selama dua tahun ini lebih berbentuk perang gerila. Namun, penentangan orang Naning gagal. Dol Said terpaksa berundur ke Seri Menanti dan akhirnya menyerah diri kepada pihak British. Dol Said diberi pencen dan rumah di Melaka.[2]

Sebab-sebab Penentangan di Naning terhadap British

British mencabar kedaulatan Naning

Makam Dol Said

1.Selepas perjanjian Surat-Surat Kew, British menduduki Melaka antara tahun 1795 - 1818. Kolonel Thylor yang menjadi pemerintah British di Melaka telah melawat Naning pada tahun 1801.

2.Dalam lawatan tersebut, Taylor telah menandatangani perjanjian dengan Naning. Naning bersetuju taat kepada Syarikat Hindia Timur Inggeris. Naning juga bersetuju membayar hasil padi empat ratus gantang setahun. Kolonel Thylor melantik Dol Said sebagai Penghulu Naning menggantikan bapa saudaratrya, Dato Anjak.

3.Semasa Robert Farquhar menjadi Residen Melaka, beliau berusaha memperkukuhkan pengaruh British di Naning. Beliau telah menamatkan kutipan cukai 45 1/2 sen ke atas setiap perahu Naning yang datang ke Melaka. Selain itu, beliau juga menghapuskan ufti tahunan beberapa ekor kerbau yang dihantar ke Melaka.

4.Robert Farquhar ingin pihak berkuasa Naning menyerahkan hak membicara dan menjauhi hukuman terhadap kes-kes berat diserahkan kepada pihak berkuasa Melaka. Secara implisit, Farquhar cuba mengukuhkan kuasa British ke atas Naning. Perkara ini ditentang oleh Penghulu Dol Said kerana hak mengadili kes jenayah merupakan hak tradisi tempatan.

5.Namun, SHTI juga tidak memaksa Penghulu Dol Said kerana menganggap pendudukan mereka di Melaka adalah sementara sahaja sehingga tamatnya Perang Napoleon. Pada tahun 1818, SHTI menyerahkan semula Melaka kepada Belanda.

6.Pada tahun t824, British berjaya menduduki Melaka selepas Perjanjian Inggeris-Belanda. Robert Fullerton, Gabenor Negeri-Negeri Selat menganggap Naning sebahagian daripada wilayah Melaka.

7.Bagi Penghulu Dol Said dan pembesar Naning yang lain, tanggapan British ini tidak berasas. Bagi mereka, Melaka tetap merdeka. Sejak zaman Belanda lagi, Naning bebas melaksanakan undang-undang adat dan agama mereka sendiri.[3]

Pelaksanaan undang-undang British

1.British cuba menyekat pengaruh dan kuasa Penghulu Dol Saird dengan memperkenalkan Peraturan Penghulu.

1.Peraturan Penghulu menetapkan bahawa Penghulu Naning tidak boleh membicarakan kes-kes jenayah atau awam yang berat. Tindakan British ini jelas bercanggah dengan adat tradisi tempatan.

2.Pada tahun 1828, Dol Said telah membicarakan satu kes pembunuhan di Naning. Pihak British berasa marah kerana mengikut Peraturan Penghulu, kes tersebut sepatutunya dibawa ke Mahkamah Melaka Penghulu Dol Said didahua telah melanggar undang-undang British.

3.Pada tahun 1829, seorang hamba berhutang Naning yang bernama Rabeah telah melarikan diri ke Melaka. Anak Rabeah masih berada ditangan Penghulu Dol Said sebagai jaminan sehingga hutang sebanyak empat puluh ringgit dilangsaikan.

4.Perselisihan berlaku kerana British menganggap amalan hamba berhutang ini sebagai satu bentuk penindasan.

5.SHTI juga tidak puas hati kerana Dol Said tidak menyelesaikan aduan kes kecurian seorang saudagar Cina bernama Kwi Chang Ho. Penghulu Dol Said mendakwa bahawa saudagar Kwi Chang Ho tidak memenuhi syarat, iaitu mengemukakan saksi atau mengenal pasti siapakah pencuri atau memberi keterangan bersumpah. Tarnpa memenuhi syarat tersebut, agak sukar bagi Penghulu Dol Said mengambil tindakan selanjutnya.

6.Penghulu Dol Said dianggap sebagai ancaman besar kepada kewibawaan British. Beliau diugut akan dilucutkan jawatan sekiranya beliau tidak mematuhi undang-undang British.[4]

Ekonomi

1.Pelaksanaan cukai

Gerakan anti-cukai merupakan salah satu isu penting dalam Perang Naning. British memaksa Naning membayar hasil satu persepuluh kepada Melaka. Pada tahun 1828, Pemungut Hasil Tanah Melaka, W.T Lewis telah mencadangkan kepada Fullerton supaya mengutip hasil padi satu persepuluh daripada Naning setelah beliau membuat bancian dan mendapati hasil daerah Naning berjumlah 4 500 dolar setahun.Penghulu Dol Said hanya sanggup membayar seribu enam ratus gantang padi sebagai balasan SHTI tidak campur tangan dalam hal ehwal Naning.

2 Sistem pemilikan tanah

British ingin melaksanakan sistem pemilikan tanah bagi memudahkan kutipan cukai. Undang-undang tanah British berbe za dengan amalan tempatan. Terdapat tanah adat dan tanah pusaka yang ditadbir secara Adat Perpatih di Naning. Tanah yang tidak diterokai masih luas di Naning.Peraturan 19 Tahun 1830 diluluskan berkaitan dengan soal tanah.Undang-undang ini memperuntukkan kuasa kepada British untuk mengutip cukai sepersepuluh daripada hasil pertanian.

 Di samping itu, SHTI juga berhak terhadap semua tanah kosong, tanah-tanah yang tidak diusahakan, dan tidak ditanam selama lima tahun akan menjadi milik kerajaan. Peraturan 19 tahun 1830 ditentang hebat oleh penduduk Naning sehingga mencetus Perang Naning.[5]

Kesimpulan

Kegagalan Dol Said di dalam penentangan telah menyebabkan Naning kekal di bawah pemerintahan British. Kemenangan pahlawan-pahlawan Melayu menentang British dalam Perang Naning I disebabkan wujudnya perpaduan di kalangan orang Melayu. Naning tidak bersendirian kerana disokong oleh daerah-daerah yang berjiran dengannya. Tetapi kekalahan dalam Perang Naning kedua tidak wujud lagi perpaduan di kalangan orang Melayu malah mereka sanggup membantu British menyerang Naning.

---

[1]Ruslan Zainuddin dan Abd Sukor Yusof, “Sejarah Malaysia dan Asia Tenggara Penggal 3,” (Oxford Fajar Sdn. Bhd.,Shah Alam, 2014),49.

[2] Ong Loo Chen, “Teks Sejarah Malaysia Dan Asia Tenggara”Penggal 3,(Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd., Bandar Baru   Bangi, 2014),70.

[3] Ibid.

[4] Ong Loo Chen, “Teks Sejarah Malaysia Dan Asia Tenggara”Penggal 3,(Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd., Bandar Baru   Bangi, 2014),71.

[5] Ibid.

Peluasan Kuasa Brooke di Sarawak

Penentangan di Sarawak 1836 - l84l

Sebelum tahun 1836, Sarawak merupakan sebahagian daripada Kesultanan Brunei di bawah Sultan Omar Ali Saifuddin. Pada mulanya kerajaan Brunei tidak campur tangan langsung dalam pentadbiran Sarawak. Sarawak ditadbir oleh pembesar-pembesar tempatan sahaja.Bagi memudahkan kerajaan Brunei menguasai ekonomi Sarawah khasnya pengeluaran antimoni dan emas, Sultan Omar Ali Saifuddin telah menghantar Pangeran Indera Mahkota (seorang bangsawan Brunei  sebagai wakil baginda untuk memerintah Sarawak.[1]

Pangeran Indera Mahkota mentadbir Sarawak.

      Perlantikan Pangeran Indera Mahkota tidak digemari oleh pembesar Melayu tempatan. Perlantikan ini akan menjejaskan kedudukan ekonomi mereka. Dengan membina pusat pentadbiran di Kuching Pangeran Indera Mahkota mengambil alih semua tugas dan tanggungjawab pentadbiran dan punca kekuasaan daripada pembesar Melayu tempatan.[2]Mereka kehilangan monopoli perdagangan dan penguasaan ke atas lombong emas dan antimoni yang merupakan eksport utama Sarawak ketika itu.

      Beliau juga mengenakan cukai yang tinggi ke atas orang Melayu. Membeli hasil orang Melapr dengan harga yang rendah. Menindas orang Bidayuh sebagai buruh paksa di lombonglombong antimoni miliknya.Sekiranya orang Bidayuh gagal menjelaskan hutang, anak isteri mereka akan dijadikan hamba abdi. Penduduk Sarawak dipaksa membeli barang daripada Pangeran Indera Mahkota dengan harga yang tinggi.

Akibat penindasan ini, orang Biilayuh. memulakan penentangan pada tahun 1836. Penentangan ini disertai oleh orang Melayu yang dipimpin oleh Datu Patinggi Ali dan orang Dayak. Memandangkan kelemahan Pangeran Indera Mahkota untuk mematahkan penentangan, Sultan Brunei telah menghantar Pangeran Muda Hashim ke Sarawak.

Pakatan Pangeran Raja Muda Hashim dengan James Brooke

Pangeran Raja Muda Hashim mengambil keputusan meminta bantuan orang luar.Kebetulan ketika itu James Brooke seorang bekas tentera SHTI dan pengembara telah tiba di Sarawak pada tahun 1839. Beliau dihantar oleh Gabenor Singapura untuk memberi sepucuk surat kepada Pangeran Raja Muda Hashim. Pangeran Raja Muda Hashim dengan segera meminta bantuan Brooke untuk mematahkan penentangan di Kuching.Sebagai balasan, James Brooke akan dilantik sebagai Gabenor Sarawak dan berkuasa mentadbir Sarawak sebdgai wakil Sultan Brunei. James Brooke bersetuju dengan tawaran tersebut.[3]

Cara Perluasan  kuasa Brooke di Sarawak

Satu perjanjian telah ditandatangani antara James Brooke dengan Pangeran Raja Muda Hashim pada tahun 1841.

Syarat-syarat Perjanjian 1841

1.James Brooke diberi kgasa memerintah Sarawak serta iajahannya.

2.James Brooke diberi hak memungut cukai di Sarawak.

3.James Brooke bertanggungjawab dalam hal kewangan Sarawak.

4.James Brooke dikehendaki menghormati dan memelihara undangundang serta adat-istiadat orang Melayu di Sarawak.

Kesan Perjanjian 1841

James Brooke dilantik sebagai Gabenor dan Raja Sarawak pada 24 November 1841.

Faktor peluasan kuasa Brooke di Sarawak 1842

Sebab-sebab Perjanjian 1842 (James Brooke dengan Sultan Brunei)

1.Demi memperkukuhkan kedudukannya, James Brooke telah belayar ke Brunei untuk menghadap Sultan Brunei.

2.Sultan Brunei berasa takut apabila melihat kapal James Brooke yang diiringi oleh kapal-kapal tentera laut dari Singapura. Baginda bimbang keselamatan Brunei terancam. Oleh itu, baginda bersetuju menandatangai Perjanjian 1842.

Syarat-syarat Perjanjian 1842

1.Sultan Brunei mengesahkan pelantikan James Gabenor Sarawak.

2.James Brooke berjanji membayar ufti tahunan kepada Sultan Brunei.

 Kesan-kesan Perjanjitn 1842

1.James Brooke meluaskan kuasanya di Sarawak dengan melancarkan serangan ke atas petempatan peribumi.

2.James Brooke dalam usaha meluaskan kuasanya telah campur tangan dalam hal-ehwal tempatan. Satu demi satu kawasan Sarawak jatuh ke dalam kuasa James Brooke.

3.Pemerintahan keluarga Brooke menimbulkan ketidakpuasan hati pembesar Melayu dan masyarakat Sarawak sehingga terdapat beberapa penentangan terhadapnya.[4]

---

[1] Ong Loo Chen, “Teks Sejarah Malaysia Dan Asia Tenggara”Penggal 3,(Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd., Bandar Baru   Bangi, 2014),65.

[2] Zainal Abidin Abdul Wahid, “ Malaysia Warisan dan Perkembangan”, (Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur 1996), 207.

[3] Ong Loo Chen, “Teks Sejarah Malaysia Dan Asia Tenggara”Penggal 3,(Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd., Bandar Baru   Bangi, 2013),6.

[4] Ibid.

CAMPUR TANGAN DI SABAH DAN SARAWAK

2.1.3 Cara Peluasan Kuasa Asing di Sabah

Peluasan Kuasa Asing British dan Amerika Syarikat di Sabah.

Sabah dahulu dikuasai oleh dua buah kesultanan yang berasingan iaitu:

1.Bahagian barat Sabah terletak di bawah Kesultanan Brunei.

2.Bahagian timur Sabah dikuasai oleh Kesultanan Sulu.

FAKTOR CAMPUR TANGAN

1.Pada abad ke-19, banyak kuasa asing tertarik dengan Borneo Utara kerana kedudukannya yang strategik, iaitu di tengah jalan perdagangan ke China.

2 Pada tahun 1762, seorang pegawai British, Alexander Dalrymple berjaya mempengaruhi Sultan Sulu, iaitu Sultan Muizuddin menandatangani satu perjanjian perdagangan. Pihak British diberi kebenaran mendirikan sebuah loji perdagangan dan berdagang dalam kawasan taklukan Sultan Sulu. Sebagai balasan, pihak British hendaklah membantu Sulu sekiranya diserang dan Sultan Sulu pula hendaklah melindungi pihak British daripada semua musuhnya.

3 Pada tahun 1846, SHTI berjaya mendapatkan Labuan daripada Sultan Brunei, iaitu Sultan Abdul Mu'mein dan telah menjadikannya sebagai Tanah Jajahan Mahkota British. Pada tahun 1865, seorang wakil Amerika Syarikat, Charles Lee Moses tiba di Brunei dan telah memujuk Sultan Abdul Mu'mein memajakkan sebahagian daripada jajahan baginda seperti Borneo Utara dan pulau-pulau Banggi, Balabac, Palawan kepadanya selama 10 tahun. Sebagai balasan, Moses akan membayar 9 500 pound setahun kepada baginda.

4.Moses kemudiannya pergi ke Hong Kong dan menjual hak konsesinya kepada seorang pedagang Amerika bernama William Torrey. Dengan bantuan saudagar Cina di Labuan, Torrey menubuhkan The American Trading Company.

5.The American Trading Company menggunakan buruh Cina untuk menanam kopi dan tebu di kawasan Kimanis. Malangnya, syarikat ini terpaksa menghentikan usaha yang merugikan itu. Setelah gagal, William Torrey telah menjual konsesi itu kepada Baron Von Overbeck, iaitu Konsul Austria di Hong Kong

6.Overbeck tidak mempunyai modal untuk memajukan konsesi itu. Oleh itu, beliau berkongsi dengan seorang saudagar British yang kaya bernama Alfred Dent.

7. Mereka membuat rancangan untuk memajukan kawasan yang diperoleh tetapi tempoh konsesi, iaitu selama 10 tahun telah tamat. Kemudiannya, Overbeck dan Dent memperbaharui konsesi ini dengan Sultan Brunei.[1]

 Cara peluasan kuasa British di Sabah

(a) Pada tahun 1877, Overbeck dan Dent menandatangani perjanjian dengan Sultan Abdul Mu'mein dan Pangeran Temenggong.

(b) Oleh sebab sebahagian daripada wilayah Sabah di bawah pemerintahan Kesultanan Sulu, Overbeck dan Dent telah menandatangani satu lagi perjanjian dengan Sultan Jamalul Alam.

Overbeck dan Dent telah pergi ke Jolo, ibu kota Sulu untuk membuat perjanjian dengan Sultan Sulu dan menandatangani perjanjian pada 1878 dengan sultan Sulu.[2]

Kesan-kesan Perjanjian 1877 dan  1878

Melalui perjanjian dengan Sultan Brunei pada tahun 1877 dan perjanjian dengan Sultan Sulu pada tahun 1878, Syarikat Overbeck dan Dent memperolehi Borneo Utara seluas 28 000 batu persegi yang meliputi kawasan di antara Teluk Gaya di pantai barat hingga ke Sungai Sibuku di timur wilayah Kimanis.

      Syarikat Overbeck dan Dent membuat keputusan untuk membentuk sebuah syarikat British yang membolehkan rakyat British melabur melalui pembelian saham. Oleh sebab syarikat yang akan dibentuk itu ialah syarikat British, maka Overbeck yang bukan rakyat British menarik diri.Alfred Dent membeli semua hak Overbeck dan menubuhkan Persatuan Sementara Borneo Utara British Berhad. Selepas itu, beliau memohon piagam daripada kerajaan British untuk mengukuhkan kedudukan syarikat tersebut.

     Pada tahun 1881, kerajaan British meluluskan permohonan Alfred Dent kerana mempunyai kepentingan di Sabah. Pada tahun 1882, syarikat itu dinamakan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) dan mengendalikan pentadbiran Sabah.Melalui pemberian Piagam Diraja, British memperluaskan kuasanya di Sabah di samping menghalang kuasa Barat lain bertapak di Sabah.

     Pada 1 November 1888, British bersetuju memberi Piagam Diraja kepada Persatuan Sementara Borneo Utara British Berhad. Nama syarikat ini telah ditukar kepada Syarikat Berpiagam Borneo Utara atau ringkasnya SBBU.[3]

---

[1]Ong Loo Chen, “Teks Sejarah Malaysia Dan Asia Tenggara”Penggal 3,(Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd., Bandar Baru   Bangi, 2014),64.

[2] Ibid.

[3] Ruslan Zainuddin dan Abd Sukor Yusof, “Sejarah Malaysia dan Asia Tenggara Penggal 3,” (Oxford Fajar Sdn. Bhd.,Shah Alam, 2013),58.

2.3 NEGARA BANGSA

2.3 NEGARA BANGSA

Menjelang akhir ZamanPertengahan, Eropah sudah melalui penubuhan negara bangsa. Kemerosotan sistem feudalisme telah membolehkan raja-raja mengumpul lebih banyak kekayaan dan mengukuhkan kedudukan mereka. Perkembangan bahasa kebangsaan dan bahan bercetak membolehkan masyarakat Eropah berfikir berdasarkan cara dan negara yang didiami.

      Negara bangsa ialah negara yang bebas daripada konsep dunia empayar dan di bawah kedaulatan raja mutlak. Tiap-tiap negara mengandungi penduduk yang berteraskan satu bangsa, satu bahasa,satu kesusasteraan, dan satu kesedaran kebangsaan. Raja mempunyai hak untuk mengisytiharkan perang, mengenakan cukai, mentadbir, dan menguatkuasakan undang- undang.

Kemunculan negara bangsa di Eropah terbentuk melalui dinasti, keluarga baharu, perkahwinan keluarga diraja, dan konsep empayar.Ini diperlihatkan di England dan Perancis.[1]

2.2.1 Raja mutlak dan raja berperlembagaan.

Kemunculan negara bangsa pada abad ke-l5, meletakkan asas bagi kemunculan sistem pemerintahan beraja mutlak di Eropah pada abad ke-16 dan 17. Sistem pemerintahan beraja mutlak bermaksud sistem kerajaan di mana cara pemerintahan raja tidak dikawal oleh parlimen. Melalui sistem ini, kehendak pemerintah ialah undang-undang. Kemunculan sistem pemerintahan ini disebabkan kekayaan yang diperoleh raja-raja negara bangsa melalui aktiviti perdagangan.Kemunculan sistem ini dapat dikesan di Perancls dan England pada abad ke-l6 dan 17.[2]

      Menurut sistem pemerintahan beraja mutlak, raja dilantik atas kehendak Tuhan untuk memerintah rakyat.Dalam pada itu, menjadi tanggungiawab rakyat untuk membantu raja dalam menjalankan pentadbiran. Sekiranya raja bertindak kejam dan berlaku tidak adil, rakyat harus menerimanya dengan tenang sebagai hukuman atas dosa yang dilakukan mereka.Pandangan ini diterima oleh pihak gereja dan mendapat sokongan daripada raja-raja negara bangsa.[3]

Raja berperlembagaan ialah raja yang memerintah berdasarkan undang-undang yang ditetapkan atau piagam politik Misalnya, di England, kuasa raja terbatas dengan Magna Carta.Namun, kebijaksanaan raja-raja Tudor telah dapat mengawal dua dewan, iaitu Dewan Pertuanan dan Dewan Rakyat di England. Namun, pada penghujung abad ke-17, England menuju pemerintahan raja berperlembagaan setelah Revolusi Cemerlang pada tahun 1688 berjaya menumbangkan pemerintahan beraja mutlak.[4]

RAJA MUTLAK DAN RAJA BERPERLEMBAGAAN DI ENGLAND ABAD KE-16-18.

Sejak penghujung abad ke-15, England berada di bawah pemerintahan beraja mutlak hampir dua abad lamanya. Sistem beraja mutlak diasaskan oleh Raja Henry VII pada tahun 1485. Baginda merupakan pengasas Dinasti Tudor yang memerintah England sehingga tahun 1603.

Pemerintahan Raia-raja England pada zaman Dinasti Tudor  1485-1603

Setelah berakhirnya Perang Bunga Ros (Wars of the Roses), majoriti masyarakat di England bersetuju menerima sistem pemerintahan beraja mutlak sebagai alternatif untuk menyelesaikan keadaan huru-hara yang berlaku sebelum ini.

      Pada era pemerintahan Dinasti Tirdor (1485 1603), menyaksikan England memiliki sebuah kerajaan yang stabil dan mendapat sokongan ramai. Meskipun raja-raja Dinasti Tudor mengamalkan sistem pemerintahan beraja mutlak, namun mereka masih berpegang kepada tradisi politik England yang wujud sejak Zaman Pertengahan misalnya menghormati prinsip perbatasan pemerintah seperti yang terkandung dalam Magna Carta, sebuah piagam politik yang digubal untuk mengawal kuasa raja.

      Parlimen England dianggotai oleh golongan kaya dan paling berpengaruh di England. Kumpulan pertama menyertai House of Lords ialah golongan tuan tanah yang kaya, golongan bishop, dan kerabat diraja. Satu lagi dewan dikenali sebagai House of Commons terdiri daripada golongan knight, orang kaya, dan peguam. House of Lords lebih berpengaruh daripada House of Commons dari segi politik kerana raja mempunyai hubungan yang rapat dengan ahli-ahli House of Lords .

      Bagaimanapun raja-raja Tudor yang memerintah England berjaya mengawal kedua-dua dewan tersebut dengan baik. Raja-raja Tudor seperti Raja Henry VII, Raja Henry VIII, dan Ratu Elizabeth I tidak mementingkan prinsip kesucian raja dalam melaksanakan pemerintahan rnereka.[5]

      Pada awal abad ke-17, masyarakat England mengalami proses perubahan yang pesat. Ketika ini muncul golongan gentry di kawasan luar bandar.

Golongan tersebut memiliki tanah dan ada dalam kalangan mereka yang menjalankan kegiatan pertanian dan penternakan. Melalui kegiatan ini, mereka menjadi kaya dan membeli lebih banyak tanah. Lama-kelamaan mereka menjadi lebih kaya daripada golongan bangsawan .

Golongan Bourjois

Di kawasan bandat muncul golongan bourjois yang semakin kukuh kedudukan ekonominya. Perkembangan ekonomi dan perdagangan yang berlaku ketika itu membolehkan kumpulan ini muncul sebagai saudagar yang kaya, pengusaha ladang pertanian, pemilik bank, dan golongan profesional. Kekayaan yang mereka miliki semakin bertambah menyebabkan pengaruh mereka dalam bidang ekonomi semakin kuat. Golongan ini juga berpendidikan tinggi dan berpengetahuan dalam bidang ekonomi dan kewangan.

Perubahan struktur masyarakat England

Dengan perkembangan yang berlaku kepada kedua-dua kumpulan ini, struktur masyarakat di England mula berubah. Walaupun golongan gentry dan bourjois tidak boleh menjadi anggota House of Lords namun dengan kekayaan yang ada, mereka cuba meningkatkan status sosial dan

pengaruh politik mereka.

      Pada abad ke-17, kebanyakan ahli House of Commons datangnya dari kedua-dua golongan ini. Mereka mula berani mempertikaikan pengaruh politik yang didominasi oleh golongan aristokrat dalam House of Lords. Bagaimanapun isu yang dibangkitkan oleh golongan bourjois masih belum mencetuskan pergolakan politik di peringkat kebangsaan.

      Pada abad ke-17, wujud pergeseran antara mazhab Kristian di England. Terdapat sebilangan kecil penganut mazhab Protestan yang tidak berpuas hati dengan gereja Anglican, gereja kebangsaan di England. Mereka tidak berpuas hati kerana gereja Anglican masih 'mengamalkan sifat gereja tradisonal Kristian (Katolik), walaupun kebanyakan ahli gereja Anglican penganut fahaman Calvin.

Golangan Puritan

Golongan yang tidak berpuas hati dengan gereja Anglican ini dikenali sebagai golongan puritan. Matlamat perjuangan mereka ialah membersihkan amalan agama di England daripada pengaruh gereja Katolik Rom. Kumpulan ini juga mahukan gereja di England bebas daripada kawalan politik.Kedudukan golongan puritan lama-kelamaan menjadi kukuh. Perkembangan ini disebabkan ajaran golongan puritan mengutamakan kehidupan berdisiplin dan menolak upacara atau istiadat agama yang tradisional. Ajaran tersebut menarik minat pelbagai golongan masyarakat terhadap kumpulan ini. Selepas kemangkatan Ratu Elizabeth I, iaitu raja Dinasti Tudor terakhir pada tahun 1603, sepupu baginda, Raja |ames dari Scotland ditabalkan

sebagai Raja England. Hal ini kerana tiada waris terdekat yang boleh mewarisi takhta England. Raja James memakai gelaran Raja James I. Pelantikan baginda menandakan bermulanya eraPemerintahan Dinasti Stuart di England.[6]

---

[1] Ibid,123

[2] Sivachandran Sundara Raja dan Ayadurai Letchumanan,  “Sejarah Dunia 1500-1955” ,Oxford Fajar Sdn.Bhd. Shah Alam 2013),119.

[3] Ibid.

[4] Mahdi Shuid, Sazlina Othman dan Ajurun Ahamed,  “Teks STPM Sejarah Penggal 1”,124.

[5] Ibid.

[6] Ibid., 125.

SISTEM PEMBESAR DI RUSIA

SISTEM PEMBESAR DI RUSIA

Sistem pembesar di Rusia berbeza dengan sistem pembesar di China. Di Rusia, pentadbiran raja pada era Moscow dan Dinasti Ramanov dibantu oleh Duma, Zemskii Sabor dan Prikazi.

DUMA

Duma ialah majlis penasihat tertinggi yang dianggotai oleh para bangsawan paling kanan dan bertindak menyelaras hal ehwal pemerintahan, membuat dan meluluskan dasar tertentu, dan sistem kehakiman. Namun begitu, kata pemutus masih lagi di tangan raja.

ZEMSKII SABOR

Zemskii Sabor merupakan majlis penasihat yang dianggotai antara 140 - 50 orang bangsawan, tetapi kuasanya lebih rendah daripada I Duma.

PRIKAZI

Prikazi merupakan jabatan kerajaan yang melaksanakan dasar yang diluluskan oleh Duma.

      Pada zaman pemerintahan Peter, beliau telah melakukan penyusunan semula sistem pentadbiran bertujuan sistem pentadbiran berpusat, seragam, cekap, dan tidak berlaku pertindihan kuasa antara institusi tertentu. Oleh itu, pada tahun 1711, Duma dan Zemskii Sabor digantikan dengan Majlis Senate.

      Majlis Senate mempunyai anggota seramai 9 orang. Colleges dibentuk untuk memikul beban tugas Senate yang semakin berat. Pada tahun 1718, tanggungjawab membuat keputusan secara kolektif telah ditekankan oleh Peter. Prinsip ini dapat menggantikan Prikazi yang lebih memberi laluan kepada individu tertentu untuk membuat keputusan.[1]

      Golongan bangsawan membantu urusan pemerintahan dan pentadbiran Peter. Pada zarnan pemerintahan Peter, banyak bangsawan baru lahirterutama yang telah berkhidmat dengan cemerlang dalam ketenteraan.Golongan bangsawan baharu ini memiliki tanah dan memberi perkhidmatan ketenteraan kepada Peter.Dianggarkan pada tahun 1700 sebelum perubahan dilakukan oleh Peter, bangsawan Rusia adalah seramai 2985 orang. Pada tahun 1737,keluarga bangsawan telah meningkat kepada 100 000 orang dan daripada jumlah tersebut, 500 000 adalah bangsawan lelaki dan 200 000 terdiri daripada pegawai kerajaan.

      Situasi tersebut menunjukkan berlakunya mobiliti sosial dalam kalangan masyarakat di Rusia. Peranan institusi gereja dalam empayar Rusia tidak dapat dinafikan. Pada zaman Kiev dan Moscow, institusi gereja Kristian Ortodoks  memainkan peranan penting dalam hal ehwal keagamaan, ekonomi, dan politik.[2]

      Namun, peranan institusi gereja Kristian Ortodoks telah berkurangan dan diletakkan di bawah kekuasaan pemerintahan Peter. Peter tidak begitu menyenangi pembabitan institusi gereja dalam pemerintahan kerana inginkan pembaharuan dilakukan di Rusia. Buktinya, Peter tidak melantik Patriarch baharu pada tahun 1700 dan selepas 21 tahun dalam pemerintahan, Peter memperkenalkan Holy Synod untuk mengambil alih peranan Patriarch.

      Semasa pemerintahan Catherine, beliau telah memiliknegarakan harta dan kekayaan gereja dan gereja terpaksa bergantung kepada bantuan daripada kerajaan pusat. Hal ini membolehkan raja mengawal kuasa gereja dan memperkukuhkan pemerintahan diktatornya. Dasar Peter dan Catherine ini berbeza dengan dasar maharaja China yang mengutamakan ajaran Confucius dalam sistem pentadbiran pembesar di China Pembesar di China berlatar belakang pendidikan Confucius.

      Dasar pemerintahan Alexander I pula mengambil pendekatan lebih bersifat liberat dalam segala perubahan yang dilakukan di Rusia. Alexander I telah melantik jawatankuasa khas atau lebih dikenali sebagai Mshtosa Tidak Rasmi untuk menasihatinya dalam hal ehwal berhubung dengan dasar negara. lawatankuasa Tidak Rasmi ini bukan sahaja memberi nasihat kepada Alexander I, malahan mereka menyokong dasar liberal yang dipegang oleh Alexander I dalam pemerintahannya.

      Pendekatan liberal diteruskan pada tahun1809 apabila Alexander I telah memperkenalkan perubahan dalam pemilihan anggota Duma atau parlimen.[3]

1.Alexander I mencadangkan agar diadakan pilihan raya untuk memilih anggota Duma.

2.Cadangan ini diutarakan oleh Alexander I dengan cara mengadakan pungutan suara dalam kalangan masyarakat Rusia.

3.Amalan dasar liberal amat ketara apabila Alexander I memberi hak kepada golongan petani dan hamba untuk menyatakan pandangan mereka. Namun dasar tersebut ditentang oleh golongan bangsawan yang merasakan dasar liberal Alexander I hanya merugikan mereka.

4.Pada masa yang sama, Alexander I menghadapi permasalahan dengan Napoleon dan beliau bimbang perubahan dasarnya ini akan menyebabkan kurangnya sokongan daripada golongan bangsawan.

5.Oleh yang demikian, dasar Alexander I yang mahu membawa perubahan dalam golongan atasan tidak dapat diterima oleh masyarakat Rusia.

Pengisytiharan manifesto Oktober oleh Nicholas II membolehkan Duma berfungsi sebagai Parlimen Rendah dan pemilihan keahliannya berdasarkan suara undian terbanyak masyarakat bukan dilantik oleh Tsar.

1.Duma pertama dibentuk selepas pengisytiharan manifesto Oktober dan sidang pertama diadakan pada bulan Mei tahun 1906.[4]

Ahlinya seramai 497 orang terdiri daripada 45 wakil yang prokerajaan pusat, 32 wakil masyarakat bukan Rusia seperti Poland dan orang Islam, 184 Cadet, 124 mewakili sayap kiri dan 112 wakil bebas.

Keahlian yang pelbagai dalam Duma menyukarkan kerajaan Rusia untuk mentadbir empayarnya. Pada masa yang sama, Tsar masih mendapat sokongan daripada wakil prokerajaan dan beranggapan Duma masih di bawah pengaruh Tsar.

     Oleh sebab itu, sering terdapat perbalahan keputusan kerajaan. Misalnya, apabila membincangkan isu tanah, Duma mahukan pemberian tanah dilakukan secara adil kepada petani, keluarga yang ramai, dan institusi gereja. Sedangkan, wakil prokerajaan mahukan tanah simpanan dikawal sepenuhnya oleh tuan tanah yang dilantik oleh kerajaan pusat.Kesannya, persidangan menemui jalan buntu dan selepas 40 kali perjumpaan, Nicholas II membubarkan Duma pertama. Pada bulan Mac 1907, Duma kedua ditubuhkan.[5]

PENTADBIRAN WILAYAH

Pentadbiran Alexander II dibantu oleh Dewan Perhimpunan Wilayah yang bertanggungiawab membantu Tsar dalam menentukan pentadbiran negara.Keanggotaannya terdiri daripada golongan bangsawan.Bagi mengawal golongan bangsawan dan Dewan Perhimpunan Wilayah, Alexander II telah meluluskan satu undang-undang pada tahun 1864, iaitu setiap daerah daripada 34 buah wilayah akan mempunyai majlis Perundangan tempatan (Majlis Daerah) atau Zemstvo.

     Penduduk bandar dan kaum petani diberi peluang untuk memilih ahli Majlis Daerah atau Zemstvo.Ahli Zemstvo Daerah pula akan memilih anggota Zemstvo Wilayah.Majlis ini akan bertanggungiawab memelihara jambatan, jalan raya,pendidikan, kesihatan awam, dan pemilihan pegawai undang- undang.

      Walaupun Zemstvo memiliki kuasa politik yang terhad, namun penubuhannya merupakan satu-satunya institusi separa politik yang bebas daripada kawalan birokrasi Tzar.Pentadbiran daerah turut membantu Tsardalam pemerintahan- Misalnya semasa pentadbiran Rusia di bawah Catherine, beliau telah menlrusun semula sistem pentadbiran di peringkat daerah. Setiap daerah diletakkan di bawah pentadbiran gabenor atau naib gabenor yang dilantik oleh kerajaan pusat. Alexander II mewujudkan sistem mahkamah yang berasingan daripada jabatan kerajaan yang lain demi memastikan keamanan dan kelangsungan pentadbirannya di Rusia.

      Alexander II memastikan pentadbiran hakim dan majistret terasing daripada jabatan kerajaan yang lain Rakyat harus menerima undang-undang yang sama tanpa mengira taraf sosial.Kes-kes mahkamah dibicarakan secara terbuka dan sistem perbicaraan menggunakan juri diperkenalkan.Alexander II memerintahkan agar perbicaraan mengenai perkara awam dan jenayah dipindahkan daripada tangan pegawai-pegawai pentadbir kepada kuasa mahkamah yang dibentuk mengikut Barat.Terdapat jaksa pendamai, hakim-hakim daerah, dan sebuah Senat

yang menjalankan tugas sebagai Mahkamah Rayuan.[6]

PENTADBIRAN PERINGKAT KAMPUNG

Pentadbiran kampung diserahkan kepada Komun atau mir atau majlis kampung yang dijadikan wakil oleh kerajaan pusat untuk memungut cukai yang telah ditetapkan.Memastikan setiap isi rumah petani membayar pinjaman kerajaan selama 49 tahun. Bayaran ini akan dikutip setiap tahun.

      Tugas comun juga menentukan jenis tanaman yang diusahakan oleh petani dan berkuasa mengagihkan tanah pertanian secara tahunan kepada petani yang tertentu sahaja.Comun melatih generasi muda daripada kalangan petani sebagai persediaan khidmat tentera apabila diperlukan oleh Tsar.Komun menjadi penampan kepada kemasukan pengaruh negatif di kawasan luar bandar yang boleh menjejaskan pemerintahan kerajaan pusat.

      Kerajaan pusat berupaya mencengkam tuan tanah dan petani melalui komun dan komun menjadi mata dan telinga kerajaan pusat.Pentadbiran Tsar-tsar di Rusia yang mengamalkan raja berkuasa mutlak dan menjalankan pemerintahan secara autokratik membawa kepada penubuhan Polis Rahsia Khas.

POLIS RAHSIA KHAS

Tugas Polis Rahsia Khas ialah mengawal penyebaran unsur propaganda yang menggugat pemerintahan Tsar, demontrasi masyarakat, mengawal  jalan keluar masuk ke empayar Rusia, dan serta menjadi mata dan telinga Tsar.

Polis Rahsia pada era pemerintahan Nicholas I (1825 1855), mengenakan tapisan keluar masuk Rusia secara ketat dan masyarakat penulisan yang berbaur penentangan dan menentang kewibawaan sebagai pemerintah. Pada era Alexander II, Polis Rahsia menangkap mereka yang mengkhianati Tsar. Mereka yang ditangkap kerana memberontak akan dibuang ke Siberia tanpa menjalani apa-apa perbicaraan mahkamah.

      Nicholas. II juga menggunakan polis rahsia atau okhrana dalam pemerintahannya. Okhrana ini mempunyai jaringan wakil yang luas dan menjadi pemberi maklumat dari kawasan luar bandar atau bandar. Mereka mendapat latihan khas untuk berhadapan dengan gerakan bawah tanah yang menghasut rakyat dan menyebarkan propaganda di Rusia. Penubuhan okhrana telah memperkukuhkan kekuasaan Nicholas II.[7]

---

[1] Mahdi Shuid, Sazlina Othman dan Ajurun Ahamed,  “Teks STPM Sejarah Penggal 1”, (Penerbitan Pelangi, Bandar Baru Bangi 2014), 117.

[2] Ibid.

[3]Mahdi Shuid, Sazlina Othman dan Ajurun Ahamed,  “Teks STPM Sejarah Penggal 1”, (Penerbitan Pelangi, Bandar Baru Bangi 2012), 117.

[4] Ibid.

[5]Mahdi Shuid, Sazlina Othman dan Ajurun Ahamed,  “Teks STPM Sejarah Penggal 1”, (Penerbitan Pelangi, Bandar Baru Bangi 2014), 119.

[6]Ibid ,120.

[7] Mahdi Shuid, Sazlina Othman dan Ajurun Ahamed,  “Teks STPM Sejarah Penggal 1”, (Penerbitan Pelangi, Bandar Baru Bangi 2012), 117.